Publikacja w serwisie

Bookmark and Share

2521  odsłona

Barbara Zubilewicz: Rozwijanie aktywności twórczej dziecka

Barbara Zubilewicz

 

Rozwijanie aktywności twórczej dziecka

 

WSTĘP

 

1.        W toku dziejów kultury europejskiej ukształtowały się trzy różne pojęcia określane tym samym terminem „twórczość”.

2.        Pierwsze pojęcie powstało w średniowieczu pod wpływem teologii chrześcijańskiej (starożytnym wystarczyło pojęcie „robić” ). Zgodnie z nim pojęcie twórczości miało się odnosić do działalności Boga i było związane z boskim atrybutem nieustannego tworzenia świata z niczego. Zgodnie z tą koncepcją słowo twórca było synonimem słowa Bóg (Stwórca).

3.        Drugie pojęcie twórczości powstało w XIX wieku i dotyczyło sztuki, czyli robienia czegoś nowego i fikcyjnego. Twórczość stanowiła więc atrybut artysty, a słowo twórca stało się synonimem słowa artysta. Zgodnie z tą koncepcją twórczością zajmowały się nieliczne, utalentowane jednostki, tworzące wiersze, powieści, obrazy, rzeźby, kompozycje muzyczne itp.

4.     Trzecie, współczesne pojęcie twórczości ukształtowało się w XX wieku, gdy uznano, iż twórca nie musi być artysta. Twórcami mogą być również ludzie w różnych dziedzinach kultury i techniki. Zaczęto mówić o twórczości w nauce, o twórczym polityku, o twórcach nowej techniki i nowych sposobów handlu. Cechą twórczości stała się bliżej nieokreślona nowość. W tak szerokim ujęciu słowo twórca stało się. synonimem słowa człowiek, a nazwą twórczość objęto każde działanie wykraczające poza prostą recepcję. Człowiek jest twórczy gdy „nie ogranicza się do stwierdzania, powtarzania, naśladowania, gdy daje coś od siebie, z siebie” [1].

Wynika z tego, że ewolucja pojęcia twórczości polegała na poszerzeniu jego zakresu i zmianie treści.

 

 

 

 

I.Problem aktywności twórczej w pedagogice, w świetle literatury.

 

Pierwsze dziesiątki XX wieku to nowy etap w dziejach odnowy wychowania i prawdziwy triumf pedagogiki twórczej aktywności. Ze względu na potrzeby i zainteresowania uczniów proponowano takie metody nauczania, które pozwoliłyby zwiększyć aktywność, samodzielnie odkrywać, badać i tworzyć. 

 

 

1.Istota i formy twórczości.

 

Dla W.J. Steina „twórczość to proces przynoszący nowy wytwór, oceniany w określonym czasie przez grupę jako trafny i użyteczny” [2]. Podobne zdanie ma C.R. Rogers.

A.Maslow wyróżnia dwa typy twórczości. Pierwszy, to twórczość pojmowana jako unikalny talent, właściwy tylko niektórym ludziom, drugi to proces aktualizacji rozwoju swojego „ja” w kontakcie z rzeczywistością. Zdaniem jego, drugi typ twórczości jest warunkiem koniecznym „ujawnienia się” pierwszego. Dla pedagogiki twórczości szczególne znaczenie mają dwa podejścia do twórczości :

·        wypracowane na gruncie psychologii humanistycznej,

·        rozwijane w ramach psychologii poznawczej.

Pierwsze pojęcie, akcentujące najszerzej rozumianą aktywność twórczą, wyznacza perspektywę aksjologiczno-wychowawczą naszego przedmiotu (do czego zmierzamy, co chcemy osiągnąć ?), drugie-dostarcza nam użytecznych pojęć i sposób stymulowania twórczych możliwości ucznia (co rozwijać i w jaki sposób?).

Formami twórczości mogą być wypowiedzi ustne, literackie, dramatyczne, wytwory plastyczne, prace konstruktorskie, utwory muzyczne, a także prace naukowe.

 

 

2.Postawa twórcza i jej kryteria.

 

Postawę twórczą można określić (za Sillamy) jako „dyspozycję do tworzenia, która w stanie potencjalnym istnieje u wszystkich ludzi i w każdym wieku, uzależnioną od środowiska społeczno-kulturalnego. Twórczość w psychologii  humanistycznej jest rozumiana jako zdolność swoistego postrzegania świata i dziwienia się, stawiania pytań i akceptowania konfliktów wypływających z dążenia człowieka do rozwoju.

Można wyróżnić dwa rodzaje twórczości:

·        twórczość pierwotną, która polega na spontanicznej, pozbawionej wysiłku aktywności człowieka, przejawiającej się w zwykłych sprawach  życiowych, w chwilach natchnienia, inspiracji, zaciekawienia. Taka twórczość jest cechą wielu ludzi, nie znajduje jednak odzwierciedlenia wybitnych osiągnięciach twórczych, w wynalazkach czy odkryciach.

·        twórczość wtórną, która jest oparta na specjalnych uzdolnieniach i talentach, wymaga pracowitości, dyscypliny, cierpliwości i opanowania technik i narzędzi pracy (rzeźbiarskich, kompozytorskich, architektonicznych i innych). Taka twórczość znajduje wyraz w wytworach o dużej wartości naukowej lub artystycznej, spełniających ostre kryteria w danej dziedzinie.

Twórczość pierwotna jest konieczną fazą twórczości wtórnej.

Oba rodzaje twórczości (we właściwym powiązaniu i odpowiedniej kolejności), według Maslowa łączy twórczość zintegrowana. To jej właśnie zawdzięczamy wielkie dzieła sztuki, wybitne wynalazki i odkrycia naukowe.

Wychowanie twórcze, zdaniem psychologów humanistycznych, nie powinno polegać na wdrażaniu perfekcjonizmu artystycznego i szlifowaniu wąskich uzdolnień, lecz na stwarzaniu warunków sprzyjających rozwojowi tych cech i uczeniu się w wolności. Proces ten musi angażować „całą osobę” ucznia. Nie tylko jego intelekt, ale i uczucia, a efekty – jak twierdzi Carl Rogers – jest w stanie ocenić sam uczeń, bo tylko on wie, czy zaspokoił jakieś swoje potrzeby, czy nie.

Kryteria postawy twórczej wyznaczonej przez Guilforda i Lowenfelda

·        Wrażliwość na problemy. Jest to wrażliwość na rzeczy i przeżycia, która pozwala na dostrzeganie subtelności, stwierdzenie braków, postrzeganie tego, co niezwykłe, odkrywanie potrzeb i niedostatków.

·        Zdolność do pozostawania w stanie gotowości wyrażającej otwartość i płynność myśli.

·        Mobilność czy możliwość szybkiego przystosowania się do nowych sytuacji, skutecznego reagowania na zmiany.

·        Oryginalność. Ta właściwość stanowi jeden z najważniejszych składników myślenia dywergencyjnego.

·        Zdolność do przeobrażania i do nowych oznaczeń. Jest to zdolność poprawnego i stałego posługiwania się myślą po to, by przeobrazić, nadać Analiza czy też zdolność do abstrakcji, dzięki której przechodzimy od syntetycznej percepcji rzeczy do określenia ich szczegółów.

·        Synteza uznana za związek wielu elementów, które tworzą nową całość. Operacja ta polega na gromadzeniu wielu przedmiotów lub części przedmiotów po to, by nadać im nowe znaczenie.

·         Organizacja koherentna, dzięki której człowiek jest zdolny do harmonizowania swych myśli, wrażliwości i zdolności postrzegania – z własną osobowością.

 

 

 

3. Myślenie twórcze i jego cechy.

 

W badaniach nad myśleniem twórczym dominowali i chyba nadal dominują Amerykanie, którzy są w sposób autentyczny zainteresowani podstawowym dla ich roli w świecie problemem. Oni też jako pierwsi stali się autorami testów badających twórcze myślenie.

W.Tatarkiewicz twierdzi, że „twórczość jest to każde działanie człowieka wykraczające poza prostą percepcję” [3]. Osiągnięte efekty nie są wbrew pozorom swobodną grą wyobraźni, lecz wynikiem intensywnej pracy umysłowej, noszonej w sobie od pewnego czasu przez twórcę.

Jak dowodzą liczne badania nad myśleniem twórczym, istotnym warunkiem tego, by podmiot był w stanie postawić zadania twórcze, jest zdolność wypracowania odpowiednich programów działania. Umiejętność ta to szczególna cecha twórców.

Charakterystyczną cechą myślenia twórczego jest też wielowariantowość programów. J.Hadamard twórczością nazywa „burzenie jakiegoś układu spoistego i tworzenie na jego miejsce znanych elementów nowego [4].

Cechy procesu myślenia:

·         ruchliwość (spontaniczne zmienianie kierunku myślenia),

·         syntetyzowanie (łączenie idei i faktów w nową, sensowną całość), aktywny stosunek do tworzywa (w toku tworzenia twórca sam zmienia cel działania lub rozwiązuje inny problem niż ten, od którego zaczynał pracę),

·         przełamanie bloku mentalnego (zneutralizowanie wewnętrznej przeszkody w myśleniu twórczym), działanie w sytuacji niedoboru (wykonanie dzieła w sytuacji, gdy brak jest odpowiednich środków materialnych lub intelektualnych do realizacji lub wykonania sobie samemu narzędzi, aby coś nowego lub cennego wytworzyć).

Metody rozwijające twórcze myślenie to metody czynne na przykład:

·         samodzielnych doświadczeń,

·         ekspresja ruchowa,

·         ekspresja plastyczna,

·         rozwiązywanie zagadek,

·         abstrahowanie.

o   lista atrybutów

o   podobieństwa

o   tysiąc definicji

·         rozumowanie dedukcyjne,

·         dokonywanie skojarzeń,

·         zabawy badawcze,

·         burza mózgów.

 

4. Ekspresja i jej istota.

 

Ekspresja własnej osobowości następuje w wyniku działań twórczych, czyli ukierunkowanych czynności psychicznych i fizycznych mniej lub bardziej uświadomionych przez podmiot. Twórczość nie jest tylko wysiłkiem intelektu, ale rezultatem funkcjonowania innych sfer osobowości, fantazji, emocji uczuć wyższych i podświadomości. Zdolność do ekspresji jest właściwością pierwotną, biologiczną, która może być rozwijana, doskonalona i inspirowana przez otoczenie. Punktem wyjścia jest tu swobodna, najczęściej spontaniczna wypowiedź dziecka za pomocą wszelkich dostępnych mu środków dla zaspokojenia potrzeby tworzenia i przekazywania swoich myśli, przeżyć i doznań, otoczeniu. Dziecko pochłonięte jest samym procesem działania twórczego. W procesie twórczym znajdują ujście pragnienia, fantastyczne marzenia, lęki, chęć mówienia o sobie, a także chęć wypowiadania się w formie poetyckiej. W procesie działania twórczego dziecka rozładowują się jego wewnętrzne stany napięć psychicznych towarzyszących procesowi działania twórczego. Psychoanaliza podkreśla pozytywną rolę ekspresji (tylko natury emocjonalnej) dla zlikwidowania napięć i podświadomych niepokojów.

W przypadku ekspresji twórczej, w wychowaniu rozróżnia się sposoby ekspresji z uwagi na ich treść, w zależności od tego, co jest wyrażone wywodzi się z treści bardziej indywidualnych, bardziej osobistych czy bardziej zespołowych, społecznych. Pojęcie „ekspresji” w różnych definicjach bywa określane jako wyrażanie treści psychicznych, uzewnętrznianie przeżyć duchowych, sugestywne wyrażanie uczuć.

Twórczość jest to więc taki rodzaj ekspresji, w której w wykonywaniu różnych wytworów zaangażowana jest, oprócz przeżyć, pomysłowość i świadomość.

 

 

 

II. Kształcenie postawy twórczej dzieci w wieku przedszkolnego.

 

 

1.     Warunki aktywności twórczej.

 

Dziecko przychodzi na świat bogato wyposażone. Ma wrodzoną potrzebę poznawania świata i odkrywa go z wielką go z wielką odwagą. Charakteryzuje go ogromna dociekliwość w zadawaniu pytań i spoisty upór w działaniu i poznawaniu. Jest spontanicznie radosne i cieszy się zarówno efektem swoich działań jak i procesem odkrywania. Cechuje je ogromna wyobraźnia, zdolność do fantazjowania, umiejętność improwizowania, niezwykła pomysłowość i duża produktywność. Myśli intuicyjnie i metaforycznie. Buduje sobie własny świat i znakomicie w nim funkcjonuje. Do czasu jednak, gdy dorośli świat ten uporządkują wprowadzając schematyzm i sztywne struktury.

Uczenie się pod kierunkiem dorosłego jest jednym z istotnych warunków rozwoju dziecka. Należy pamiętać jednak, można pomóc dziecku prowokując go do rozwoju bądź ograniczyć je, zablokować i pozbawić w ten sposób radości wzrastania. Kierowanie rozwojem może być procesem, w którym dorosły wymusza aktywność dziecka, modeluje według określonego wzorca, stawia wymagania, egzekwuje i ocenia efekty. Kontroluje przebieg rozwoju i dopasowuje do ustalonego wcześniej planu. Dziecko staje się tworzywem, pozbawionym inicjatywy i uzależnionym od formy. Często forma nie odpowiada możliwościom dziecka. Taki model kształtowania małego człowieka pozbawia go indywidualności, gubi jego ogromny potencjał rozwojowy i prowadzi do życia na polecenie. Jest też inna droga do rozwoju. Dorosły zamiast narzucać zadania może towarzyszyć dziecku w rozwoju, dać mu prawo do twórczego kreowania siebie. Powiększać kapitał, z którym przychodzi ono na świat, tworzyć warunki działania, inspirować, motywować do aktywności. W takich warunkach dziecko będzie uczyć się samo, mimowolnie przez własne działanie najlepiej, jak potrafi. Intuicyjnie, często metodą prób i błędów gromadzić będzie własne umiejętności i wiedzę o otaczającej rzeczywistości. Okresem rozwojowym, w którym najsilniej zaznacza się potencjał indywidualności dziecka jest wiek przedszkolny. Jest to wiek najbardziej twórczy w życiu, nieskażony jeszcze schematyzmem myślenia i działania. Jeśli więc nie zakłócimy mu tego procesu tworzenia siebie, ma ono szanse aby stawać się:

·         otwartym na świat i ludzi .

·         produktywnym i otwartym na zadania, jakie przed nim stawiamy, samodzielnym, gotowym do podejmowania ryzyka, radzącym sobie w różnych nie jednokrotnie trudnych sytuacjach,

·         odważnym, wierzącym w siebie i odpowiedzialnym za siebie.

Tylko ta droga prowadzi do samo rozwoju .Rozwijają postawę twórczą dziecka i kształtują w ten sposób w toku rozwoju właściwości szczególnie cenne: wysoką motywację poznawczą i motywację osiągnięć.

 

 

 

2. Właściwości działania sprzyjające rozwojowi twórczości.

 

Rozwojowi twórczości sprzyja:

·        samodzielność, swoboda, poszukiwanie i wybór tematu, techniki pracy oraz organizacji jej przebiegu;

·        swoboda i samodzielność w dokonywaniu zmian w planach, wyobrażeniach wyniku i technikach pracy czyli sposobach jej osiągania,

·        szczegółowy plan działania oraz szczegółowe wyobrażenie co do wyniku (nie muszą istnieć na wstępie).

Kreatywność twórczą cechuje silne zaangażowanie, doświadczenia mają charakter osobisty. Jest to ważny czynnik budujący poczucie podmiotowości działania – poczucie własnych możliwości, pozytywna samoocena. Osobisty charakter aktywności twórczej dziecka nie podlega ocenie według standardów. Tak więc w tego typu aktywności każde dziecko ma szansę na sukces. Aby to przeżycie sukcesu było możliwe, powinny być spełnione społeczne warunki umożliwiające twórcze działania. Jednym z nich są właściwości działania, drugim cechy sytuacji, w których działanie przebiega (w tym szczególna rola nauczyciela). Z zadaniem wiąże się jego dywergencyjność, to jest możliwość wielu rozwiązań. Wtedy dziecko może zrobić krok w nieznane, wytworzyć coś, czego dotąd nie było, zaproponować własne rozwiązanie. Tego typu zadanie nie tylko umożliwia ale powoduje, a nawet stawia przed koniecznością dawania własnych pomysłów.

 

 

 

3. Rola nauczyciela w rozwijaniu aktywności twórczej dzieci.

 

Istnieje pilna potrzeba przygotowania do nowej roli nauczyciela. Ludzi, którzy inaczej pojmować będą proces wychowania i kształcenia. Zorganizują dzieciom warunki do ich własnego działania, będą inspirować, a nie wymagać, motywować zamiast oceniać. Pozwolą na oryginalność, fantazję, pomysłowość i nie konwencjonalność. Będą towarzyszyć i podążać za dzieckiem podsuwając mu zadania i motywując do działania.

Każdy nauczyciel powinien:

·         kształtować i rozwijać motywację poznawczą oraz potrzebę osiągnięć dziecka,

·         mieć twórczy, otwarty na modyfikację i innowację stosunek do własnych zadań,

·         opanować niezbędne metody i techniki stymulowania aktywności twórczej dzieci.

·         Niepowtarzalna osobowość dziecka i jego ogromny potencjał stawiają przed nauczycielem trudne zadania: szybkiego reagowania, produkowania pomysłów zabaw i nietypowych rozwiązań. Aby zachęcić dzieci do twórczej działalności nauczyciel powinien:

·         wykorzystywać treści zgodne z zainteresowaniami dzieci,

·         odwoływać się do informacji i doświadczeń zdobytych poza przedszkolem (kino, teatr, wycieczka),

·         stwarzać sytuacje, w której dzieci mogłyby się wykazać wyobraźnią twórczą i fantazją, podtrzymywać motywację wewnętrzną polegającą na autentycznej potrzebie wyrażania swojego świata, zainteresowania czynnościami, które temu sprzyjają, odczuwanie radości z pracy twórczej,

·         wytworzyć klimat porozumienia między nauczycielami i rówieśnikami, polegający na zachowaniu podmiotowości dziecka, uznający prawo do jego własnych sądów i przemyśleń czy nawet błędów, opierający się na tolerancji, zrozumieniu, uznaniu potrzeby wolności i prawa wyrażania siebie,

·         potrafić wnikliwie odczytywać treści kształcenia i z każdego działania wyprowadzić orientacyjno-poznawcze, emocjonalno-motywacyjne i działaniowo-operacyjne cele wyrażone w postaci problemów lub zadań otwartych, które umożliwią każdemu dziecku indywidualnie, zgodnie z potrzebami i możliwościami ich wykonanie.

·         Twórczość dzieci rozwijać mogą jedynie twórczy nauczyciele.

 

 

Bibliografia

 

1.     Władysław Zaczyński   „Praca badawcza nauczyciela”

2.     Krystyna Pankowska     „Edukacja przez dramę”  Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne  Warszawa 1997 r.

3.     Elżbieta Siarkiewicz  „Ostatni bastion czyli jawne i ukryte wymiary pracy przedszkola” Oficyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2000 r.

4.     Praca zbiorowa pod redakcją Krystyny Baranowicz „Pedagogika Alternatywna – dylematy praktyki” Oficyna Wydawnicza „Impuls” Łódź–Kraków 1995r.

5.     Praca pod redakcją Jana Kidy „Sztuka a świat dziecka” Wyższa Szkoła Pedagogiki w Rzeszowie Instytut Pedagogiki Rzeszów 1996 r.

6.     Robert Gloton, Claude Clero „Twórcza aktywność dziecka” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1976 r.

7.     Zbigniew Pietrasiński „Myślenie twórcze” Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1969 r.

8.     Krzysztof J. Szmidt „Porządek i przygoda. Lekcje twórczości” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1996 r.

9.     Edward Nęcka „Trening twórczości” Polskie Towarzystwo Psychologiczne Pracownia Wydawnicza Olsztyn 1992 r.

10. Edward NęckaTrop ... Twórcze rozwiązywanie problemów” Oficyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 1994 r.

11. Edward de Bono „Naucz swoje dziecko myśleć” Świat Książki Warszawa 1995

12. Witold Dobrołowicz „Psychodydaktyka kreatywności” Wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1995 r.

13. RABBE „ Edukacja w przedszkolu”

14. Biuletyn „Stymulacja twórczego myślenia” Szkoła Podstawowa nr 11 Jelenia Góra.

15. M. Jachimska „ Grupa bawi i wychowuje” Wrocławska Drukarnia Naukowa 1991 r.

16. D. Lewis „ Jak wychować dziecko zdolne” PZWL Warszawa 1988 r.

17. E. RinePsychdrama” Wydawnictwo Kontakt Opole 1994 r.

18. Tatiana Kłosińska „Droga do twórczości” Oficyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2000 r.

19. Sylvia Dorance „Zajęcia twórcze w przedszkolu. Przedmioty i obrazy” Wydawnictwo Cyklady Warszawa 1999 r.

  

Literatura cytowana

 

[1] – W. Tatarkiewicz „Dzieje sześciu pojęć” Warszawa PWN 1975 r. str. 306.

[2] – W. I. Stein : A transsactional Approach to Creativiti, [w:] C. W. Taylor, W.F.

         Baron (ed.) Scientific Creativity. Jts Recogintion and Devolopment, Wiley,

          New York 1963.

[3] – W. Tatarkiewicz „Dzieje sześciu pojęć” Warszawa PWN 1976 r. str. 52.

[4] – J. Hadamard „Psychologia odkryć matematycznych” Warszawa 1964 r.     str. 19

 


Publikacja umieszczona w Serwisie Publikacji Nauczycieli ODA, rok szk. 2003/2004

Serwis ODA - Strona główna > Wykaz publikacji  |  

Zamknij okno

góra